IKEBANA. Sztuka układania kwiatów.
Kwiaty mają bogatą symbolikę w każdym obszarze kulturowym, ale tylko w kulturze Dalekiego Wschodu doczekały się ceremoniału układania, który stał się sztuką.
W kulturze Zachodu utarło się przekonanie, że pokaźniejszy bukiet, tym większym szacunkiem darzymy osobę, którą obdarowujemy. Bukiety mają w naszej kulturze rangę prestiżowo-gratyfikacyjną, wiązanki kwiatów kojarzą się z nam uznaniem i podniosłym wydarzeniem. Wywołują również konotacje ze śmiercią, z pożegnaniem zmarłego, ale i to skojarzenie wyrasta z szacunku, jakim darzymy tych, którzy odeszli.
W kulturze japońskiej układanie kwiatów stało się prawdziwą sztuką, z bogatą historią i wieloma stylami. Ikebana, japońska sztuka tworzenia kompozycji kwiatowych jest dla nas pod wieloma względami intrygująca, przede wszystkim ze względu na odmienność. Ta jedna z najstarszych tradycji japońskich, jest dla nas czymś odkrywczym, egzotycznym, orientalnym, po prostu nowym.
Ikebana dąży do stworzenia idealnej kompozycji pod względem harmonii kwiatów, ich barwy, charakteru czy nawet zapachu. Sama sztuka kompozycji dotyczy nie tylko kwiatów, lecz wszystkich wykorzystywanych elementów: wazonów, gałęzi, owoców, liści. Istnieje wiele odmian ikebany, część z nich uznana jest dzisiaj za archaiczne, część została zastąpiona przez formy współczesne.
Struktura tradycyjnej kompozycji florystycznej wykończonej zgodnie z regułami ikebany oparta jest na linii wertykalnej: ziemia – człowiek – niebo. Ta tak zwana oś świata, axis mundi, równie dobrze znana jest myśli europejskiej, lecz w nieco innych kontekstach. W naszej kulturze kompozycje kwiatowe nie są tworzone według reguł odzwierciedlających nasze idee kosmologiczne. W Japonii odwrotnie, ta właśnie idea jest nadrzędną zasadą tworzenia tych kompozycji. Współistnienie nieba i ziemi, dwóch części harmonijnie skomponowanego świata, dopełnionego przez człowieka, który łączy obie przestrzenie ma wyraźne odzwierciedlenie w sztuce kompozycji kwiatów. W opozycji do Zachodniej, użytkowej sztuki układania kwiatów, ikebana nie dąży do przepychu elementów i bogactwa dodatków.
Ikebana, wywodzi się z rytualnego składania kwiatów w świątyniach buddyjskich w VI wieku. W tych kompozycjach ofiarnych, kwiaty i gałązki skierowane były zawsze ku górze, co symbolizowało wiarę i ufność ludzi tamtych czasów. Tego typu kompozycje reprezentowały zawsze styl oficjalny, obok którego wyróżniamy jeszcze półoficjalny i swobodny.
Najstarszym znanym stylem ikebany jest rikka, czyli „stojące kwiaty”, za jego twórcę uznaje się Ikenobu014D Senkeia. Cechy charakterystyczne stylu to m.in. symetria wszystkich elementów oraz wąskie, wysokie wazony wykorzystywane do kompozycji. We współczesnej Japonii kompozycje rikka przygotowywane są z okazji Nowego Roku. Najczęściej mają ok. 1,5 metra wysokości i wyglądają jakby wyrastały z jednego pnia (ze względu na wysoki wąski wazon, okryty bambusem).
Kolejnym tradycyjnym stylem ikebany jest moribana, „spiętrzone kwiaty”, który można zdefiniować w opozycji do rikka. Jest on bowiem asymetryczny, układany w naczyniach płaskich i szerokich. Ponadto, niezwykle ciekawe są dwa jego pod-style, a mianowicie tzw. „odbicie w wodzie” oraz „naturalna sceneria”. Najważniejszym elementem tych kompozycji jest próba oddania krajobrazu jeziora, bądź próba zobrazowania widoku roztaczającego się przy tym jeziorze. Obydwie te formy wyrastają z głęboko zakorzenionego w kulturze japońskiej przeświadczenia makro-mikro. Percepcja rzeczywistości z perspektywy makro-mikro jest wyraźnie widoczna w każdym wymiarze kultury japońskiej. Miniaturowa kompozycja kwiatowa odzwierciedlająca makro przestrzeń jest jednym z najbardziej fascynujących elementów ikebany.
Najbardziej popularne style współczesnej ikebany to:
JIUYBANA – są popularne w większości japońskich domów, najprościej mówiąc, są odwzorowaniem scenek natury
MORIMONO – do ich kompozycji wykorzystuje się oprócz kwiatów również owoce, wyróżniają się plecionym, wiklinowym koszykiem, w którym są układane
KAKEBANA– powstają z roślin, ale nie z kwiatów; gałązki, liście, owoce drzew, pnącza – oto elementy, z których powstają. Układa się je w niskich naczyniach, takich jak miseczki czy talerzyki
GIGANT– jak wskazuje nazwa, te kompozycje są pokaźnych rozmiarów, najczęściej są wykorzystywane do dekoracji miejsc użyteczności publicznej np. biur. Największego giganta skomponował w 1958 niedościgniony mistrz stylu Sofu Teshigahana. Jego kompozycja miała nota bene 25 m wysokości.
HAIKU. Sztuka słowa w miniaturce poetyckiej.
Jak ująć w słowa te myśli, które się słowom nie poddają?
Jak wyrazić głębokie przemyślenia bez zbędnego patosu?
Jakże chciałbym zobaczyć
Między kwiatami o świcie
Twarz Boga.
Basho Haiku, tłum. Czesław Miłosz
Jedną z propozycji opisu „niewysłowionego” jest właśnie miniatura poetycka – haiku – jedna z najkrótszych istniejących form literackich. Bogate uniwersum literatury Zachodu posiada wiele małych form literackich, by wspomnieć chociażby fraszki popularne w renesansie, lecz żadna z nich nie dorównuje haiku pod względem kumulacji znaczeń. Haiku jest popularną japońską formą poetycką, której ojcostwo przypisuje się Matsuu014D Basho (1644-1694). Haiku rządzi się ściśle określonymi zasadami, dotyczącymi zarówno budowy wiersza, jego treści oraz długości.
Koniec roku -
Wszystkie kąty
Tego niestałego świata
Zamiecione.
Basho Haiku, tłum. Czesław Miłosz
Tradycyjne haiku powinno składać się z siedemnastu sylab rozbitych na trzy wersy, kolejno pięć sylab, siedem, ponownie pięć, przedzielonych w połowie tekstu (myślnikiem, bądź innym znakiem interpunkcyjnym) – tzw. kire, czyli „cięciem”. Nie możemy mówić o haiku bez kigo – odniesienia do świata przyrody, aluzji na temat pory roku lub dnia. Poezja haiku bywa nazywana poezją pór roku, właśnie ze względu na odniesienie do stanu otaczającej piszącego przyrody. Te klasyczne japońskie wiersze czerpią inspiracje z fascynacji światem i filozofią zen. To właśnie z filozofii zen haiku przejęło częste posługiwanie się paradoksem, skrótem myślowym czy skondensowaną metaforą. Innymi słowy, haiku wyrasta z minimalizmu estetycznego, jest mikro formą nie tylko pod względem wielkości, lecz wykorzystania języka. Sztuka miniatury poetyckiej operuje językiem skondensowanym, mało słów, by wyrazić wiele znaczeń.
Jaka cisza -
Terkotanie konika polnego
Świdruje skałę.
Basho Haiku, tłum. Czesław Miłosz
Aby haiku wyrażało głębokie znaczenie, potrzebny jest jeszcze jeden formalny warunek – odniesienie do konkretu. Przyczynkiem do powstania każdego „obrazka poetyckiego” jest jakieś wydarzenie, ulotna chwila, która zapada w pamięć. Z założenia haiku nie są tekstami do interpretacji, ograniczają rolę krytyka, prowokują bowiem do zadumy nad samym sobą i refleksją nad otaczającą nas rzeczywistością. Siłą haiku jest jego oddziaływanie na stan emocjonalny czytelnika, ujawnienie tajemniczości świata ukrytej między wierszami jest dążeniem każdego twórcy tego typu form poetyckich.
Fiołki -
Jakże cenne
Na górskiej ścieżce.
Basho Haiku, tłum. Czesław Miłosz
Haiku nie są wyłącznie formą literacką, lecz sposobem patrzenia na świat. Poprzez haiku można wyrazić swoją percepcję świata, uchwyconą „tu i teraz”. Nie ma miejsca w haiku na formy czasu przeszłego, kłócą się one z założeniami estetycznymi japońskich miniaturek. Haiku – poetycka miniaturka, jest obrazkiem chwili malowanym słowami…
Krople rosy -
Czym lepiej obmyć
Pył świata.
Basho Haiku, tłum. Czesław Miłosz
|
